
Em resumo: como identificar as funções sintáticas?
- Comece pelo predicado: o que faz? o que acontece? O núcleo do predicado é sempre um verbo.
- Depois, o sujeito: quem? o quê? pratica a ação. Concorda com o verbo em pessoa e número.
- Complemento direto completa o verbo, normalmente sem preposição: o quê? quem? Substitui-se por o, a, os, as (Li o livro → Li-o).
- Complemento indireto completa o verbo com a preposição a: a quem? para quem? Substitui-se por lhe, lhes (Dei um livro à avó → Dei-lhe um livro).
- Modificador acrescenta informação que pode sair da frase: onde? quando? como? porquê? para quê? O modificador do nome caracteriza um nome: como é? de quem?
- Pergunte a partir da palavra certa: do verbo para os complementos e modificadores, do nome para o modificador do nome.
O que são funções sintáticas?
As funções sintáticas são os papéis que as palavras e os grupos de palavras desempenham na frase: sujeito, predicado, complemento direto, complemento indireto, modificador e outras. A classe de palavras diz o que a palavra é, por exemplo um nome. A função sintática diz o que essa palavra faz na frase.
O mesmo nome pode ter funções diferentes:
- «O gato dorme.» – quem dorme? o gato – sujeito.
- «Vejo o gato.» – vejo o quê? o gato – complemento direto (vejo-o).
- «Dou leite ao gato.» – dou leite a quem? ao gato – complemento indireto (dou-lhe leite).
Se a criança ainda confunde o nome com o adjetivo, comece pelo guia classes de palavras: como identificá-las sem adivinhar.

Como encontrar o sujeito e o predicado?
O predicado diz o que o sujeito faz, o que lhe acontece ou em que estado está, e tem sempre um verbo como núcleo: «O Tiago lê». Com verbos copulativos, como ser, estar, ficar ou parecer, o predicado inclui um predicativo do sujeito: «O Tiago é aluno», «A sopa estava quente».
O sujeito responde à pergunta «quem?» ou «o quê?» e concorda com o verbo. Às vezes não se vê. Na frase «Leio um livro», o sujeito é «eu», que se reconhece pela terminação do verbo: é o chamado sujeito nulo subentendido. Como reconhecer a pessoa pela terminação, explicamos no guia o verbo: conjugações, pessoa, número, tempo e modo.
O sujeito e o predicado são as funções principais da frase. As restantes funções completam ou modificam aquilo que eles dizem.
Funções sintáticas: como distinguir complementos e modificadores?
Primeiro, veja a que palavra se liga o grupo que procura. Se se liga a um nome, é modificador do nome. Se se liga ao verbo, pode ser complemento ou modificador — e quem decide são a pergunta e o teste da substituição por um pronome.
Função | Liga-se a | Perguntas | Exemplos |
|---|---|---|---|
modificador do nome | nome | como é? qual? de quem? | grande jardim, bicicleta do Tiago, gato preto, velho amigo |
complementos direto e indireto | verbo | o quê? quem? (direto: o, a, os, as) · a quem? para quem? (indireto: lhe, lhes) | leio um livro, vejo o Tiago, dou flores à avó |
modificador | verbo ou frase | onde? quando? como? porquê? para quê? | volto à noite, corro depressa, brinco no jardim |
O modificador do nome não tem de ser um adjetivo. Pode ser um grupo com preposição («a bicicleta do Tiago») ou uma oração («o gato que mia»). Já os determinantes e os quantificadores («o», «meu», «três») não são modificadores: fazem parte do grupo nominal, antes do nome.
Complemento ou modificador, quando há uma preposição?
Um grupo com preposição tanto pode ser complemento como modificador. Decide o verbo: se precisa daquele grupo para a frase ficar completa, é complemento; se o grupo pode sair sem estragar a frase, é modificador. Quando responde a «a quem?» e se substitui por «lhe», é complemento indireto; quando a preposição é exigida pelo verbo, como em «gostar de», «precisar de» ou «pensar em», é complemento oblíquo.
Frase | Pergunta | Função |
|---|---|---|
Dou um livro ao Tiago. | dou a quem? (dou-lhe) | complemento indireto |
A Rita espera na paragem. | onde espera? | modificador |
Penso nas férias. | penso em quê? | complemento oblíquo |
Levanto-me às sete. | quando me levanto? | modificador |
Análise da frase passo a passo
Vejamos a frase: «Ontem, a pequena Inês leu um livro interessante ao irmão.»
- Predicado: leu um livro interessante ao irmão (o que fez?); o núcleo é o verbo leu.
- Sujeito: a pequena Inês (quem leu?).
- Modificador do nome no sujeito: pequena (como é a Inês?).
- Complementos: um livro interessante – complemento direto (leu o quê? → leu-o); ao irmão – complemento indireto (leu a quem? → leu-lhe).
- Modificador do nome no complemento direto: interessante (como é o livro?).
- Modificador: ontem (quando leu?).
No caderno, a análise pode ser feita com parênteses retos: [Ontem], [a pequena Inês] [leu [um livro interessante] [ao irmão]]. Por baixo de cada grupo, escreva a função e a pergunta que a confirma: «quem?», «o quê?», «a quem?», «quando?». Ligue ainda «pequena» a «Inês» e «interessante» a «livro», com a pergunta «como é?».

Exercício: identifique as funções sintáticas
Exercício 1. Identifique todas as funções sintáticas na frase: «O cão preto do vizinho ladra à noite.»
Exercício 2. Identifique todas as funções sintáticas na frase: «No sábado, a Beatriz ofereceu à avó um bolo delicioso.»
Exercício 3. Identifique os modificadores e escreva as perguntas: «Ontem, o Tomás brincou em casa por causa da chuva.» e «A Inês saiu cedo para apanhar o autocarro.»
Exercício 4. Complemento ou modificador? a) Falo com a mãe. b) Brinco no jardim. c) Sonho com um cão. d) Volto depois das aulas.
Soluções:
- Sujeito: o cão preto do vizinho. Predicado: ladra à noite. Modificadores do nome: preto (como é o cão?) e do vizinho (de quem é o cão?). Modificador: à noite (quando ladra?).
- Sujeito: a Beatriz. Predicado: ofereceu à avó um bolo delicioso. Complemento direto: um bolo delicioso (ofereceu o quê? → ofereceu-o). Complemento indireto: à avó (a quem? → ofereceu-lhe). Modificador do nome: delicioso (como é o bolo?). Modificador: no sábado (quando?).
- Ontem (quando brincou?), em casa (onde brincou?), por causa da chuva (porquê?), cedo (quando saiu?), para apanhar o autocarro (para quê?).
- a) complemento oblíquo (fala com quem?), b) modificador (onde?), c) complemento oblíquo (sonha com quê?), d) modificador (quando?).
Como praticar as funções sintáticas em casa?
O que resulta melhor é expandir frases. Comece com duas palavras, por exemplo «O gato come». A criança acrescenta um elemento de cada vez, faz a pergunta e diz a função:
- «O gato pequeno come.» – como é o gato? pequeno – modificador do nome.
- «O gato pequeno come o peixe.» – come o quê? o peixe – complemento direto.
- «O gato pequeno come o peixe depressa.» – como come? depressa – modificador.
- «O gato pequeno come o peixe depressa na cozinha.» – onde come? na cozinha – modificador.
Bastam 10 minutos, três vezes por semana, sempre com uma frase nova para começar.
Frases mais ricas ajudam na descrição e na narrativa. Como transformar esta competência em melhores composições, explicamos no guia como ensinar a criança a escrever composições sozinha. A sintaxe e a pontuação para o 5.º ano estão reunidas na secção Português para o 5.º ano.

Que erros evitar?
- Perguntar a partir da palavra errada. O modificador do nome procura-se a partir do nome; os complementos e os modificadores, a partir do verbo.
- Tomar qualquer «o quê?» pelo sujeito. Em «Vejo a casa», a pergunta «vejo o quê?» aponta para o complemento direto, que se substitui por «a» (vejo-a); o sujeito é «eu».
- Achar que todo o grupo com preposição é modificador. Em «Penso nas férias», «nas férias» é complemento oblíquo, porque o verbo pensar pede a preposição em.
- Procurar modificadores do nome só entre os adjetivos. Também são modificadores do nome grupos como «do Tiago» e orações como «que mia».
- Esquecer o sujeito subentendido. Em «Leio um livro», o sujeito existe, só não se vê: é «eu».
Fontes
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — Podstawa programowa: język polski, szkoła podstawowa IV–VIII (currículo polaco de língua materna, 4.º–6.º anos: o aluno identifica as partes da frase e as suas funções; versão para o ano letivo 2025/2026).
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — O innych częściach zdania – dopełnienie, okolicznik, przydawka (definições das funções que, na gramática polaca, correspondem aos complementos e modificadores, e as perguntas a que respondem).
- Słownik języka polskiego PWN — hasło „dopełnienie” (parte da frase que indica o objeto a que se dirige a ação expressa pelo predicado).
- Słownik języka polskiego PWN — hasło „okolicznik” (parte da frase que determina o verbo).