In het kort: hoe bepaal je de vorm van een werkwoord?
- Persoon: wie doet het? De 1e persoon is ik en wij, de 2e persoon is jij, u en jullie, de 3e persoon is hij, zij, het en zij (meervoud).
- Getal: één persoon of ding is enkelvoud, meer is meervoud. Persoon en getal samen bepalen de persoonsvorm: ik werk, hij werkt, wij werken.
- Tijd: tegenwoordige tijd (ik lees), verleden tijd (ik las), voltooide tijd (ik heb gelezen) en toekomende tijd (ik zal lezen).
- Gebiedende wijs: daarmee geef je een opdracht of vraag je iets. Je gebruikt de stam: lees, loop door, kom binnen.
- Sterk of zwak zie je in de verleden tijd: werkte en speelde zijn zwak, las en liep zijn sterk.
- De tijd bepaal je aan de persoonsvorm. ‘Gelezen’ is een voltooid deelwoord en geen verleden tijd: de verleden tijd van lezen is ‘las’.
Wat is een werkwoord en hoe herken je het?
Een werkwoord noemt een handeling, een gebeurtenis of een toestand. Het antwoordt op de vraag ‘wat doet iemand?’ of ‘wat gebeurt er?’: rennen, schrijven, slapen, groeien. Een handige test uit de klas: kun je er ‘ik’ of ‘wij’ voor zetten? Dan is het een werkwoord: ik ren, wij groeien.
Een werkwoord heeft vormen die bij een persoon horen en vormen die dat niet doen. De persoonsvorm past bij het onderwerp: ik lees, jullie rennen. Het hele werkwoord (de infinitief), zoals lezen of rennen, en het voltooid deelwoord, zoals gelezen, zijn geen persoonsvorm. Ze veranderen niet mee met de persoon, dus daarvan bepaal je geen persoon, getal of tijd.
Hoe bepaal je persoon en getal?
Zet er een persoonlijk voornaamwoord voor dat bij de vorm past. Past ‘ik’, dan is het de 1e persoon enkelvoud. Past ‘jullie’, dan is het de 2e persoon meervoud.
Persoon | Enkelvoud | Meervoud |
|---|---|---|
| ik lees | wij lezen |
| jij / u leest | jullie lezen |
| hij / zij / het leest | zij lezen |
In de tegenwoordige tijd helpen de uitgangen. Bij ik gebruik je alleen de stam (ik lees, ik werk). Bij jij, u, hij, zij en het komt er een t achter (jij leest, hij werkt). In het meervoud gebruik je het hele werkwoord (wij lezen, jullie werken). Let op: staat jij of je achter de persoonsvorm, dan valt de t weg: lees jij?, werk je mee?
Hoe herken je de tijd van een werkwoord? Oefentabel
Vraag je af wanneer het gebeurt: gisteren, vandaag of morgen. Hier zie je de vervoeging van het werkwoord lezen:
Persoon | Verleden tijd | Tegenwoordige tijd | Toekomende tijd |
|---|---|---|---|
ik | las | lees | zal lezen |
jij / u | las | leest | zult lezen |
hij / zij / het | las | leest | zal lezen |
wij | lazen | lezen | zullen lezen |
jullie | lazen | lezen | zullen lezen |
zij | lazen | lezen | zullen lezen |
Voor de toekomst gebruik je in het Nederlands heel vaak gewoon de tegenwoordige tijd met een tijdwoord: morgen lees ik verder. En er is een tijd die altijd uit twee woorden bestaat: de voltooide tijd, met een vorm van hebben of zijn en een voltooid deelwoord: ik heb gelezen, wij hebben gelezen.
Let op bij zinnen als ‘morgen lees ik’. Die zin gaat over de toekomst, maar de persoonsvorm lees staat in de tegenwoordige tijd. Bepaal de tijd dus aan de vorm van de persoonsvorm, niet aan het tijdwoord in de zin.
Wat is de wijs van een werkwoord?
De wijs laat zien of je gewoon vertelt wat er gebeurt, of dat je iemand vraagt of opdraagt om iets te doen.
Persoon | Aantonende wijs | Zou-vorm | Gebiedende wijs |
|---|---|---|---|
ik | lees | zou lezen | – |
jij / u | leest | zou lezen | lees / leest u |
hij / zij / het | leest | zou lezen | laat hem / haar lezen |
wij | lezen | zouden lezen | laten we lezen |
jullie | lezen | zouden lezen | lees |
zij | lezen | zouden lezen | laat ze lezen |
De zou-vorm herken je aan zou of zouden: ik zou lezen als ik tijd had. Daarmee zeg je dat iets zou kunnen gebeuren, maar niet echt gebeurt. In de grammatica telt deze vorm als een tijd (de verleden toekomende tijd). De gebiedende wijs is in het Nederlands gewoon de stam: lees!, loop!, kom!
Hoe herken je sterke en zwakke werkwoorden?
Dat zie je aan de verleden tijd en aan het voltooid deelwoord. Zwakke werkwoorden krijgen er een uitgang bij, sterke werkwoorden veranderen van klinker. Deze vijf groepen kom je tegen:
- zwak met -te: werken – werkte – gewerkt; de stam eindigt op een medeklinker uit ’t kofschip (t, k, f, s, ch, p),
- zwak met -de: spelen – speelde – gespeeld; bij alle andere stammen, ook bij leven – leefde en reizen – reisde, want in het hele werkwoord staat een v of z,
- sterk: lezen – las – gelezen, lopen – liep – gelopen, schrijven – schreef – geschreven; de klinker verandert,
- onregelmatig: zijn – was – geweest, hebben – had – gehad; deze vormen leer je als losse woorden,
- meervoud: in de verleden tijd krijgen zwakke werkwoorden -ten of -den (wij werkten, wij speelden) en sterke alleen -en (wij lazen, wij liepen).
Werkwoorden bepalen stap voor stap: vijf voorbeelden
- ‘Sanne leest een stripboek.’ – 3e persoon enkelvoud, tegenwoordige tijd; de t hoort bij zij (Sanne).
- ‘Gisteren schreven we een dictee.’ – 1e persoon meervoud, verleden tijd; schrijven is een sterk werkwoord (schrijven – schreef – geschreven).
- ‘Morgen zal ik dit hoofdstuk uitlezen.’ – 1e persoon enkelvoud, toekomende tijd; de persoonsvorm zal hoort bij ik, uitlezen is het hele werkwoord.
- ‘Zouden jullie het hek willen verven?’ – 2e persoon meervoud, zou-vorm; zouden is de persoonsvorm.
- ‘Ruim jullie kamer op.’ – gebiedende wijs, gericht aan meer kinderen; je gebruikt de stam van opruimen, zonder onderwerp.
Hoe oefen je werkwoorden? Oefeningen met antwoorden
Oefening 1. Bepaal persoon, getal en tijd: jij rent, zij tekenden, wij zullen spelen, zij aten, jullie zingen, ik dacht.
Oefening 2. Welke vorm is het: aantonende wijs, zou-vorm of gebiedende wijs? Jij zou gaan, doe de deur dicht, wij koken, laat hem uitrusten.
Oefening 3. Zet het werkwoord tussen haakjes in de verleden tijd en zeg of het sterk of zwak is:
- Gisteren … Lotte en Daan buiten. (spelen)
- Vorige week … ik een brief aan opa. (schrijven)
- Oma … ons een kaart uit Spanje. (sturen)
Antwoorden:
- Oefening 1: jij rent – 2e persoon enkelvoud, tegenwoordige tijd; zij tekenden – 3e persoon meervoud, verleden tijd; wij zullen spelen – 1e persoon meervoud, toekomende tijd; zij aten – 3e persoon meervoud, verleden tijd; jullie zingen – 2e persoon meervoud, tegenwoordige tijd; ik dacht – 1e persoon enkelvoud, verleden tijd.
- Oefening 2: jij zou gaan – zou-vorm; doe de deur dicht – gebiedende wijs; wij koken – aantonende wijs; laat hem uitrusten – gebiedende wijs (met laten).
- Oefening 3: speelden – zwak (de stam speel eindigt niet op een letter uit ’t kofschip, dus -den); schreef – sterk (schrijven – schreef – geschreven); stuurde – zwak (-de).
Tien minuten per dag is genoeg om thuis te oefenen. Oefen de eerste dag persoon en getal, de tweede dag de tijden, de derde dag de wijs, de vierde dag sterke en zwakke werkwoorden, en herhaal op de vijfde dag alles met zinnen uit een leesboek. Je kind kan zichzelf controleren met de tabel, zoals in de gids zo leert je kind zelfstandig leren. Jongere kinderen kunnen ook korte online oefeningen doen bij woordvormen oefenen in groep 5, waar ze woorden in het meervoud zetten.
Werkwoordsvormen helpen ook bij het lezen van verhalen. Aan de werkwoorden en voornaamwoorden zie je of een verhaal in de ik-vorm of in de hij-vorm wordt verteld. Daarover lees je meer in verteller en schrijver: wat is het verschil?.
Welke fouten kun je beter vermijden?
- Toekomst en tegenwoordige tijd door elkaar halen. ‘Morgen lees ik’ gaat over de toekomst, maar de persoonsvorm lees staat in de tegenwoordige tijd.
- Een voltooid deelwoord aanzien voor de verleden tijd. In ‘ik heb gelezen’ is heb de persoonsvorm en gelezen een voltooid deelwoord. De verleden tijd is ‘ik las’.
- De persoonsvorm zoeken in het hele werkwoord. In ‘ik wil lezen’ is lezen het hele werkwoord; de persoonsvorm is wil.
- De t vergeten bij u. Bij jij valt de t weg als jij achter de persoonsvorm staat (lees jij?), maar bij u blijft hij staan: leest u?, werkt u hier?
- Een verkeerde uitgang in de verleden tijd. Je schrijft ‘hij fietste’ (s zit in ’t kofschip) en ‘hij speelde’, niet ‘hij fietsde’ of ‘hij speelte’. Meer over zulke regels lees je in de gids spelling leren zonder stampen.
Blijf in een verhaal of opstel in één tijd vertellen. Heen en weer springen tussen ‘ik liep’ en ‘ik loop’ maakt een tekst lastig te volgen. Een schrijfplan vind je in de gids zo schrijft je kind zelfstandig een opstel.
Bronnen
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — Podstawa programowa: język polski, szkoła podstawowa IV–VIII (Pools leerplan, eis voor klas 4–6: de leerling herkent getal, persoon, tijd, wijs en grammaticaal geslacht van het werkwoord; versie voor het schooljaar 2025/2026).
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — Odmieniamy czasownik – osoby, liczby, rodzaje (Poolse grammatica: vormen met en zonder persoon, geslacht in de verleden tijd en de samengestelde toekomende tijd).
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — Aspekt i tryb czasownika (Poolse grammatica: voltooide werkwoorden zonder tegenwoordige tijd, drie wijzen, tijd alleen in de aantonende wijs).
- Słownik języka polskiego PWN — Zasady pisowni: cząstki -bym, -byś, -by z osobowymi formami czasowników (Poolse spelling: aaneenschrijven in de voorwaardelijke wijs).