Lettergrepen bij het lezen: zo leest je kind lange woorden

In het kort: hoe gebruik je lettergrepen bij het lezen?

• Lettergrepen helpen bij lange woorden: ta-fel heeft twee lettergrepen en o-li-fant drie. In stukjes lezen vermindert wat je kind tegelijk moet onthouden.
• Maar klanken en letters komen eerst, want een lettergreep kun je pas lezen als je de letters en lettercombinaties erin kent, zoals oe, ui en eu. Kinderen moeten klanken aan letters koppelen en die klanken samenvoegen tot een woord.
• Zeg na het splitsen altijd het hele woord, in één keer vloeiend, en lees het daarna in de zin. Het doel is woorden lezen, niet voorgoed in lettergrepen blijven lezen.
• Lees dezelfde korte tekst 2 tot 3 keer. Herhalen helpt om onbekende woorden automatischer te maken.
• Splitsen moet steeds minder nodig zijn. Splitst je kind maandenlang elk kort, bekend woord in lettergrepen, praat dan met de leerkracht.

Wat betekent in lettergrepen lezen?

In lettergrepen lezen betekent dat je een langer gesproken of geschreven woord in hanteerbare stukjes verdeelt en die daarna weer samenvoegt tot het hele woord: ta-fel → tafel, boom-hut → boomhut, fan-tas-tisch → fantastisch. Het is een hulpmiddel bij lange woorden, geen vervanging van het leren van klanken en letters.

Een lettergreep is een tel in een gesproken woord, meestal opgebouwd rond een klinkerklank. Lettergrepen kunnen er heel verschillend uitzien. Een open lettergreep eindigt op een klinker, zoals ma in ma-ken; een gesloten lettergreep eindigt op een medeklinker, zoals kat. In het Nederlands zegt dat vaak iets over de uitspraak: in een open lettergreep klinkt één klinkerletter meestal lang (ma-ken), in een gesloten lettergreep kort (mak-ker). Toch geeft een geschreven lettergreep niet altijd een volledig voorspelbare uitspraak, bijvoorbeeld bij de doffe e in lo-pen of bij leenwoorden.

Waarom helpt splitsen bij lange woorden?

Lange woorden vragen veel van het werkgeheugen. Als je een woord in betekenisvolle of goed uitspreekbare stukjes verdeelt, kan je kind die stukjes makkelijker vasthouden terwijl het ze samenvoegt. Maar eerst moet je kind de koppeling tussen letters en klanken goed beheersen, anders kan het de stukjes zelf niet verklanken.

De Nederlandse spelling is regelmatiger dan de Engelse, maar ook hier kunnen dezelfde letters verschillend klinken, zoals de e in ben en in de. Daarom begint leren lezen in groep 3 met klanken, letters en het samenvoegen van klanken (hakken en plakken), niet met een vaste lettergrepenmethode. Werken met lettergrepen is vooral later nuttig, als een van de strategieën voor langere, onbekende woorden.

Hoe je kind zich met de oren voorbereidt voordat er letters bij komen, lees je in auditieve analyse en synthese. Een praktische volgorde om letters en klanken aan te leren vind je in letters leren: in welke volgorde?.

Welke stappen zijn er van klanken naar vlot woorden lezen?

Kinderen doorlopen vaak stappen die elkaar overlappen, geen strakke ladder. Met de tabel zie je welke vaardigheid meer oefening nodig heeft.

Wanneer helpt lezen in lettergrepen niet meer?

Als het de standaard wordt voor woorden die je kind eigenlijk al zou moeten kennen. Signalen dat je kind te veel op splitsen leunt:

• heel korte, bekende woorden zoals de of kat in onnodige stukjes hakken,
• het begin van de zin vergeten zijn tegen de tijd dat het einde bereikt is,
• stukjes verklanken, maar ze niet samenvoegen tot een heel woord,
• haperend lezen en heel snel moe worden.

Langzaam, moeizaam verklanken kost veel aandacht. De leesrichtlijnen van de EEF noemen vloeiend lezen de brug tussen woorden lezen en begrijpen. Als bijna elk woord bewust verklankt moet worden, blijft er weinig aandacht over voor de betekenis. Alleen tegen je kind zeggen dat het ‘sneller moet lezen’, lost het probleem niet op.

Ook volwassenen splitsen lange, onbekende woorden, zoals vaktermen of aardrijkskundige namen. Het doel is dus niet om splitsen te verbieden. Het gaat erom dat korte, bekende woorden automatisch gaan, terwijl splitsen beschikbaar blijft voor langere of onbekende woorden.

Hoe ga je van splitsen naar hele woorden lezen?

Gebruik een routine waarin je kind een onbekend woord verklankt of splitst, meteen het hele woord zegt en het daarna opnieuw tegenkomt in hetzelfde korte stukje tekst. De richtlijnen van de EEF ondersteunen voordoen, herhaald lezen en begeleid hardop lezen om vloeiend lezen te ontwikkelen.

Oefening van 10 minuten: klanken – stukjes – woord – zin

1. Opwarmen (2 minuten). Herhaal zes bekende lettercombinaties of stukjes op kaartjes, bijvoorbeeld sch, oe, ui, eu, ng en ij. Je kind leest ze snel in bekende voorbeelden.
2. Woorden (3 minuten). Bouw of markeer langere woorden zoals zon-ne-bloem, vis-sen, re-gen-jas en hel-per. Na het lezen van de stukjes zegt je kind het hele woord in één keer vloeiend.
3. Zin (3 minuten). Zet één woord in een zin: ‘De helper heeft een regenjas.’ Je kind leest de zin drie keer en probeert de derde keer de zin vloeiender te verdelen.
4. Vraag (1 minuut). Vraag: ‘Wie heeft een regenjas?’ Het antwoord laat zien dat de betekenis niet verloren is gegaan tijdens het verklanken.
5. Woorden die je in één keer leest (1 minuut). Neem een paar heel veelvoorkomende woorden die je kind al goed kent, zoals de, en, is, een en was. Die leest het als hele, bekende woorden, zonder ze bewust in lettergrepen te splitsen.

Oefen zo 4 tot 5 keer per week. Gaan woorden van twee lettergrepen goed, stap dan over op langere woorden en gebruik naast lettergrepen ook woorddelen met een eigen betekenis, bijvoorbeeld help-er, on-aardig, fiets-en.

Kant-en-klare oefeningen met de eerste klankpatronen vind je bij klanken samenvoegen voor 6-jarigen. Leest je kind al hele zinnen, gebruik dan de routine voor herhaald lezen uit hardop lezen of stil lezen.

Moet je je aan één precieze verdeling in lettergrepen houden?

Niet altijd. Mensen horen de grens tussen lettergrepen in sommige woorden verschillend, en de verdeling in een woordenboek is bedoeld voor de uitspraak of voor het afbreken aan het eind van een regel, niet voor beginnende lezers. De nuttige vraag is of het stukje je kind helpt om het hele woord uit te spreken en te begrijpen.

Verwar lezen in stukjes niet met de spellingregels voor het afbreken van woorden aan het eind van een geschreven regel. Afbreken is een aparte schrijfvaardigheid en niet het hoofddoel als je je kind helpt een lang woord te verklanken.

Stukjes met kleuren markeren kan in het begin even helpen. Bouw die steun geleidelijk af: markeer eerst de stukjes in veel lange woorden, daarna alleen in heel moeilijke woorden, en laat je kind uiteindelijk zelf bepalen waar het een woord splitst.

Welke fouten kun je beter vermijden?

• Splitsen zonder samenvoegen. Na het lezen van de stukjes zegt je kind altijd het hele woord.
• Beginnen met te ingewikkelde woorden. Begin met korte klankzuivere woorden, daarna woorden van twee lettergrepen, en pas later langere woorden met een minder voorspelbare spelling.
• Opjagen. Een hoger tempo kan vloeiend lezen niet vervangen; dat groeit door nauwkeurig en herhaald oefenen.
• Elke keer een nieuwe tekst. Als je kind hetzelfde korte stukje herhaald leest, ervaart het hoe lezen steeds vloeiender gaat.
• Elke mogelijke lettergreepgrens verbeteren, terwijl een andere verdeling ook tot de juiste uitspraak en betekenis leidt.

Wanneer praat je met de leerkracht?

Praat met de leerkracht als je kind na een paar maanden regelmatig oefenen met klanken en lezen nog steeds bijna elk kort, bekend woord in stukjes moet hakken, na het lezen niet kan uitleggen wat een zin betekende, of heel snel moe wordt. Noem ook als je kind steeds veelvoorkomende koppelingen tussen letters en klanken door elkaar haalt. De leerkracht kan het verklanken en de vloeiendheid bekijken en bespreken welke leesondersteuning er mogelijk is. De hele weg van klanken naar de eerste zinnen lees je in je kind leren lezen.

Bronnen

• Poradnia Językowa PWN, dr hab. Adam Wolański — Dzielenie wyrazów na sylaby (2022: open en gesloten lettergrepen, open lettergrepen eerst bij het leren lezen, verschillende toegestane verdelingen, het voorbeeld ‘grządki’).
• Instytut Badań Edukacyjnych — Metoda foniczna, Przewodnik po skutecznych strategiach nauczania (de transparante Poolse spelling, klanken samenvoegen tot woorden).
• Education Endowment Foundation — Improving Literacy in Key Stage 1 (tweede editie, 2020: vloeiend lezen als brug tussen verklanken en begrijpen, met voordoen en herhaald hardop lezen).