Zelfstandig leren: zo leer je het je kind stap voor stap

Kort gezegd: hoe leer je een kind zelfstandig te leren?

• Zelfstandigheid is een vaardigheid, geen karaktertrek. Iemand moet het voordoen voordat een kind het alleen kan.
• Gebruik drie vragen: voor het leren ‘Wat moet ik doen en hoe?’; tijdens het leren ‘Werkt dit?’; achteraf ‘Wat ging goed en wat verander ik?’.
• Ouders doen geleidelijk een stap terug: eerst plannen jullie samen, dan plant je kind en kijk jij mee, en ten slotte stel je vooral vragen.
• Jezelf overhoren: antwoorden uit het geheugen ophalen in plaats van alleen opnieuw lezen.
• Een vaste plek en een vast tijdstip verminderen het aantal beslissingen dat je kind elke dag moet nemen.

Wat betekent zelfstandig leren?

Een kind dat zelfstandig leert, kan werk plannen, beginnen zonder herhaaldelijk herinnerd te worden, controleren of het de stof begrijpt en zijn aanpak aanpassen als iets niet werkt. De Britse Education Endowment Foundation beschrijft metacognitief leren als een cyclus van plannen, bewaken en evalueren. De richtlijn benadrukt dat je deze vaardigheden expliciet kunt aanleren aan de hand van concrete taken.

Zelfstandig leren betekent niet dat je een kind vanaf de eerste dag alleen laat met zijn schoolwerk. Het betekent dat de volwassene geleidelijk meer van het proces uit handen geeft.

Stap 1. Plannen: wat, in welke volgorde en hoe lang?

Voor het leren beantwoordt je kind drie vragen:

1. Wat moet ik vandaag doen? Maak een lijstje uit de schoolapp, de agenda of het schrift.
2. Waar begin ik mee? Een taak die niet te moeilijk en niet te makkelijk is, is vaak een goed begin: je kind komt op gang zonder meteen met het zwaarste te starten.
3. Hoe lang duurt elke taak? Schat het aantal minuten en vergelijk de schatting daarna met de werkelijke tijd.

Plan in het begin samen. Na twee of drie weken schrijft je kind het plan zelf en kijk jij het alleen nog even na.

Stap 2. Bijhouden: werkt dit?

Tijdens het werk leert je kind zijn eigen begrip te controleren:

• ‘Begrijp ik wat ik lees? Kan ik het in mijn eigen woorden uitleggen?’
• ‘Werkt deze manier van rekenen? Zou een tekening helpen?’
• ‘Waar kan ik kijken voordat ik het aan papa of mama vraag: in mijn schrift, mijn lesboek of een uitgewerkt voorbeeld?’

Een boekenlegger met deze vragen kan helpen. In plaats van meteen jou te roepen, kijkt je kind eerst naar de vragen.

Stap 3. Terugblikken: wat werkte, en wat verander ik?

Na het leren zijn twee minuten praten of een paar aantekeningen genoeg:

• Wat duurde langer dan ik had verwacht?
• Welke manier van leren werkte het best?
• Wat doe ik morgen anders?

Deze stap wordt vaak overgeslagen, maar juist die helpt een kind de volgende keer effectiever te leren in plaats van gewoon langer.

Voorbeeld: een middag zelfstandig leren voor een kind van 11

Emma komt om 15.00 uur uit school. Na iets eten en een halfuur pauze gaat ze aan haar bureau zitten en schrijft ze in drie minuten een plan: rekenhuiswerk (20 minuten), aantekeningen voor natuur en techniek (15 minuten), Engelse woordjes herhalen (10 minuten). Ze begint met natuur en techniek, omdat dat niet te moeilijk en niet te makkelijk is. Na elk blok neemt ze vijf minuten pauze en vinkt ze de taak af. Bij rekenen loopt ze vast, dus kijkt ze eerst naar een uitgewerkt voorbeeld in haar schrift en vraagt ze pas daarna haar vader om één hint. Aan het eind schrijft ze: ‘Rekenen duurde 30 minuten in plaats van 20; morgen begin ik ermee.’ Haar vader leest het plan en de notitie, in plaats van elk antwoord te controleren. Na verloop van tijd kan Emma steeds beter inschatten hoe lang taken duren.

Hoe geef je de verantwoordelijkheid geleidelijk aan je kind?

Loopt het in een fase mis, ga dan even terug naar de vorige. Dat is geen mislukking, maar een normaal onderdeel van leren. Hulp bij een kind dat vastloopt, zonder het werk over te nemen, vind je in je kind helpen met leren zonder het werk over te nemen.

Welke leertechnieken kan een kind zelfstandig gebruiken?

• Ophalen uit het geheugen: doe het boek dicht en schrijf op wat je nog weet. Lees het geheugen van je kind verbeteren.
• Gespreid herhalen: kom na een dag, na een week en voor een toets terug op de stof.
• Leg het aan iemand anders uit: leg het onderwerp uit aan een jonger broertje of zusje, een ouder of zelfs een knuffel.
• Jezelf vragen stellen: bedenk bij elke alinea één vraag en beantwoord die uit het hoofd.
• Leg de telefoon buiten de kamer tijdens het leren. Lees telefoongebruik van je kind beperken tijdens het leren.

Welke fouten kun je beter vermijden?

• Ineens zeggen: ‘Vanaf vandaag regel je alles zelf.’ Zonder overgangsfase kan je kind zich verloren voelen.
• Voor altijd elke taak controleren. Je kind krijgt dan nooit de kans om zichzelf te leren controleren.
• Alleen het resultaat beoordelen. Prijs ook een verstandig plan en een realistische tijdsinschatting.
• Het plan te ambitieus maken. Minder taken die goed af zijn, is beter dan een lange lijst die halverwege wordt opgegeven.
• Pauzes overslaan. Zelfstandig leren betekent niet eindeloos blijven zitten.

Weigert je kind überhaupt te beginnen, lees dan hoe je kinderen motiveert om te leren zonder dagelijks te herinneren.

Wanneer praat je met de leerkracht?

Kan je kind ondanks een duidelijk plan en geleidelijke steun aan de meeste taken niet beginnen, blijft de achterstand groeien of eindigt leren regelmatig in tranen, praat dan met de betreffende leerkracht of contactpersoon op school. De school kan de ondersteuning misschien aanpassen, hulp bij studievaardigheden voorstellen of een andere drempel ontdekken. Houden de moeilijkheden aan, vraag dan welke mogelijkheden er in de buurt zijn voor onderzoek vanuit onderwijs of zorg.

Bronnen

• Education Endowment Foundation — Metacognition and Self-Regulated Learning (een rapport over het aanleren van plannen, bewaken en evalueren van je eigen leren).
• The Learning Scientists — Retrieval Practice (ophalen uit het geheugen als techniek om zelfstandig te leren).