Kort gezegd: verteller, schrijver en personage
- De schrijver is de echte persoon die het verhaal heeft geschreven. Zijn of haar naam vind je meestal op de kaft of de titelpagina.
- De verteller is de stem die het verhaal vertelt. De verteller bestaat in de tekst en is bedacht door de schrijver.
- Een personage is een persoon, dier of andere figuur die in het verhaal handelt en dingen meemaakt.
- De verteller kan ook een personage zijn: als de verteller ‘ik’ zegt en zijn eigen verhaal vertelt, is er sprake van een ik-verteller.
- Het ‘ik’ in een verzonnen verhaal is niet automatisch de schrijver. Memoires en autobiografieën zijn anders, omdat de schrijver daarin zijn eigen echte leven beschrijft.
Wat is het verschil tussen de verteller en de schrijver?
De schrijver maakt het boek; de verteller vertelt het verhaal erin. De schrijver bestaat in de echte wereld, schrijft ook andere teksten en heeft een leven buiten het boek. De verteller hoort bij het verhaal. Een schrijver kan een verteller verzinnen met een heel andere leeftijd, achtergrond, mening en kennis.
Het verschil valt het meest op als de verteller helemaal niet op de schrijver lijkt. Een volwassen vrouw kan een verhaal schrijven dat verteld wordt door een jongen van tien; een schrijver kan zelfs een hond als verteller kiezen. De stem en het perspectief van de verteller horen bij het verhaal en zeggen niets zekers over wie de schrijver zelf is.
Wie is het personage, en hoe verschilt een personage van de verteller?
Een personage is iemand over wie het verhaal gaat. Er kan een hoofdpersoon zijn en een aantal bijfiguren. De verteller vertelt ons over hen, maar is niet altijd een van hen.
- Als de verteller ‘ik’ zegt en meedoet aan de gebeurtenissen, is de verteller ook een personage.
- Als een verteller het verhaal vertelt met ‘hij’, ‘zij’ of ‘ze’ en zelf niet meedoet aan de gebeurtenissen, is er sprake van een hij-verteller.
Bekende voorbeelden voor groep 6–8: in ‘Het leven van een Loser’ van Jeff Kinney vertelt Greg Heffley zijn eigen verhaal en is hij ook de hoofdpersoon. In ‘Percy Jackson en de Olympiërs: De bliksemdief’ van Rick Riordan vertelt Percy Jackson zijn eigen avonturen in de ik-vorm. In ‘Pluk van de Petteflet’ van Annie M.G. Schmidt vertelt een hij-verteller van buitenaf over Pluk, de kakkerlak Zaza en de andere personages.
Drie vragen die de doorslag geven
Vraag | Wie zoek je? | Waar vind je het antwoord? |
|---|---|---|
Wie heeft dit boek geschreven? | de schrijver | op de kaft, de titelpagina of bij de bronvermelding |
Wie vertelt dit verhaal? | de verteller | in de tekst: zegt de verteller ‘ik’ of beschrijft hij andere personages? |
Wie maakt de gebeurtenissen mee? | het personage | in de tekst: wie handelt, praat en doet mee aan wat er gebeurt? |
Stel de vragen in deze volgorde. Het antwoord op de eerste vind je in informatie buiten het verhaal zelf; de andere twee beantwoord je met de tekst.
Hoe herken je een ik-verteller en een hij-verteller?
Kijk naar de voornaamwoorden en werkwoordsvormen in de vertellende zinnen, niet alleen in de dialogen. Zegt de verteller ‘ik liep’, ‘ik zie’ of ‘ik merkte’, dan is het een ik-verteller. Zegt de verteller ‘hij liep’, ‘zij ziet’ of ‘ze merkten’, dan is het een hij-verteller.
Kenmerk | Ik-verteller | Hij-verteller |
|---|---|---|
voornaamwoorden en werkwoordsvormen | ik verloor, ik ren | hij verloor, zij rent |
wie de verteller is | een personage of getuige van de gebeurtenissen | een stem buiten de gebeurtenissen |
wat de verteller weet | meestal wat hij of zij zelf ziet, hoort, denkt en voelt | weet soms meer dan één personage, soms zelfs wat ze denken |
Let op dialogen. Een personage kan in een gesprek ‘ik’ zeggen, ook als het hele verhaal door een hij-verteller wordt verteld.
Oefening: wie is wie?
Lees elk kort stukje. Beantwoord bij elk stukje drie vragen: wat voor verteller is het, is de verteller een personage, en wie zijn de personages?
- “Ik heet Daan en sinds gisteren heb ik een hond. Ik heb hem Flip genoemd.”
- “Sanne keek op de klok. Ze wist zeker dat de bus al weg was.”
- “We stonden met Bram voor de school. Opeens wees Bram naar een regenboog.”
- “Lotte fluisterde tegen haar broer: ‘Ik doe het wel.’”
- Op de kaft staat de naam van de schrijver. Het boek begint zo: “Ik ben een hond en ik heet Flip.” Wie is de schrijver, en wie is de verteller?
Antwoorden:
- Ik-verteller (‘ik heet’, ‘heb ik’, ‘ik heb hem genoemd’). De verteller is een personage: Daan. Personages: Daan en Flip.
- Hij-verteller (‘Sanne keek’, ‘ze wist’). De verteller is geen personage, maar weet wel wat Sanne denkt. Hoofdpersoon: Sanne.
- Ik-verteller (‘we stonden’, ‘met Bram’). De verteller is een personage, samen met Bram.
- Hij-verteller (‘Lotte fluisterde’). Het ‘ik’ staat in de dialoog, dus een personage zegt het en niet de verteller. Personages: Lotte en haar broer.
- De schrijver is de echte persoon van wie de naam op de kaft staat. De verteller is de hond Flip, die ook een personage is. Het is een ik-verteller.
Kan de verteller de schrijver zijn?
Houd bij gewone verhalen de schrijver en de verteller uit elkaar, ook als de verteller ‘ik’ zegt. In memoires of een autobiografie beschrijft de schrijver zijn eigen echte ervaringen, dus dan gaat het bij schrijver en verteller om dezelfde echte persoon, al heeft de schrijver de tekst nog steeds zelf vormgegeven en de inhoud gekozen.
Let op bij verzonnen dagboeken. ‘Het leven van een Loser’ ziet eruit als het dagboek van Greg Heffley, maar Jeff Kinney heeft het boek geschreven. Greg is de verteller en een personage, niet de schrijver.
Bij gedichten spreken we meestal van de spreker, of het lyrisch ik: de stem die in het gedicht aan het woord is. Ook de spreker mag je niet automatisch gelijkstellen aan de dichter.
Hoe oefen je dit thuis in 10 minuten?
- Drie vragen na elk hoofdstuk: wie heeft het geschreven, wie vertelt het, en wie maakt de gebeurtenissen mee?
- Wissel van verteller: herschrijf drie zinnen van ‘ik’ naar ‘hij’, ‘zij’ of ‘ze’ en let op wat er verandert.
- Vertel het vanuit een ander perspectief: vertel een gewone ochtend na alsof de kat of de schooltas het vertelt.
- Jacht op ‘ik’: onderstreep de ik-vormen en controleer of ze in een dialoog staan of in het vertellende deel zelf.
Praten over wie een verhaal vertelt, sluit mooi aan bij andere vragen over begrijpend lezen. Lees hoe je begrijpend lezen aanleert. Een kort gesprek na een hoofdstuk helpt ook om de inhoud te onthouden; lees het geheugen van je kind verbeteren na het lezen.
Schrijft je kind zelf een verhaal, laat het dan voor de eerste zin een verteller kiezen en dat perspectief vasthouden. Lees hoe je je kind leert zelfstandig een opstel te schrijven voor hulp bij het plannen.
Welke fouten kun je beter vermijden?
- ‘De schrijver vertelt ons…’ schrijven als je de vertelling van een verhaal bespreekt. Schrijf meestal ‘de verteller vertelt ons…’ of ‘in de tekst zie je…’.
- Denken dat ‘ik’ de schrijver is. Een ik-verteller in een verzonnen verhaal is een vertelstem, niet automatisch de schrijver.
- Een hij-verteller verwarren met de hoofdpersoon. De verteller vertelt over het personage, maar is dat personage niet.
- De verteller alleen in de dialogen zoeken. Wat personages zeggen, bepaalt niet het vertelperspectief.
- Halverwege je eigen verhaal van perspectief wisselen, van ‘ik’ naar ‘hij’ of ‘zij’, zonder duidelijke reden.
Vermijdt je kind lezen helemaal, begin dan met wat je doet als je kind niet wil lezen.
Bronnen
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — Podstawa programowa: język polski, szkoła podstawowa IV–VIII (eisen voor klas 4–6: de leerling karakteriseert het lyrisch ik, de verteller en de personages en onderscheidt vertelling in de eerste en in de derde persoon; versie voor het schooljaar 2025/2026).
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — Narracja, opis, dialog w opowiadaniu (definitie van de verteller en van vertelling in de eerste en de derde persoon).
- Słownik języka polskiego PWN — hasło „narrator” (de verteller als de figuur die het verloop van de handeling in een literair werk vertelt).
- Słownik języka polskiego PWN — hasło „autor” (de auteur als maker van een literair werk).