Het geheugen van je kind verbeteren na het lezen

Kort gezegd: wat doe je als je kind na het lezen niets meer weet?

• Lezen is niet hetzelfde als leren. Na één keer een tekst doorlezen vergeten kinderen én volwassenen veel details.
• Doe het boek dicht en haal het op uit je geheugen: schrijf of vertel na elk stuk 2–3 minuten wat je nog weet, in plaats van meteen opnieuw te lezen.
• Lees in kortere stukken: één bladzijde of één alinea, gevolgd door ‘Waar ging dat over?’.
• Kom na een dag en na een week terug op het onderwerp. Gespreid herhalen werkt voor langetermijnonthouden meestal beter dan één lange leersessie.
• Controleer of de tekst niet te moeilijk is. Begrijpt je kind veel woorden niet, dan is de inhoud onthouden veel moeilijker.

Waarom weet een kind na een hoofdstuk ‘niets meer’?

Vaak werd er passief gelezen. De ogen gleden over de regels, maar de hersenen hoefden de informatie niet op te halen, te verbinden of uit te leggen. De tekst voelt dan vertrouwd, waardoor je kind denkt dat het de stof kent, tot iemand naar details vraagt.

Andere veelvoorkomende oorzaken zijn:

• te veel tekst in één keer, zoals een heel hoofdstuk uit het lesboek zonder pauze,
• vermoeidheid en afleiding: een telefoon in de buurt, de televisie op de achtergrond of laat op de avond leren,
• onbekende woorden, die je kind overslaat zonder ze te begrijpen,
• geen duidelijk doel: je kind weet niet welke informatie belangrijk is of waarom.

Ophalen uit het geheugen: de belangrijkste techniek

Onderzoekers naar leren beschrijven al lang het testeffect: moeite doen om informatie op te halen kan het latere onthouden sterker versterken dan alleen opnieuw lezen. The Learning Scientists leggen deze aanpak voor leerkrachten en gezinnen uit als retrieval practice, oftewel oefenen met ophalen.

In de praktijk:

1. Je kind leest één kort stuk, bijvoorbeeld één bladzijde.
2. Het doet het boek dicht.
3. Het schrijft of vertelt 2–3 minuten alles wat het nog weet.
4. Het slaat het boek weer open en controleert wat er ontbrak, bijvoorbeeld door dat in een andere kleur aan te vullen.
5. Daarna gaat het door naar het volgende stuk.

In het begin weet je kind misschien maar weinig meer, en dat is prima. De moeite om de informatie op te halen hoort bij de oefening.

Welke vragen helpen een kind onthouden?

Vraag niet ‘Heb je het begrepen?’, maar stel vragen die een antwoord in eigen woorden vragen:

• ‘Leg het me uit alsof ik het boek niet heb gelezen.’
• ‘Wat was het belangrijkste in dat stuk?’
• ‘Waarom deed het personage dat?’
• ‘Waar doet dit je aan denken? Waar heb je er al eerder over gehoord?’
• ‘Welk woord was moeilijk? Wat zou het hier kunnen betekenen?’

Oudere kinderen kunnen zichzelf dezelfde vragen stellen. Schrijf ze op een kaartje en gebruik dat als boekenlegger. Meer oefening met vragen bij een tekst vind je bij begrijpend lezen: vragen bij een tekst.

Gespreid herhalen

Eén keer herhalen op dezelfde dag is niet de enige nuttige terugkeer naar de stof. Kom er een paar keer op terug met steeds grotere tussenpozen, bijvoorbeeld:

Deze korte herhaalmomenten kosten samen vaak minder tijd dan één lange stampsessie op de avond voor een toets, en ze zorgen voor leren dat beter blijft hangen. Hetzelfde principe beschrijven we bij tafels leren in groep 5.

Hoe bereid je het lezen voor zodat er meer blijft hangen?

• Voor het lezen: bekijk samen de titel, tussenkopjes en plaatjes. Vraag wat je kind denkt te gaan leren. Zo ontstaan handige ‘kapstokken’ voor nieuwe informatie.
• Tijdens het lezen: neem steeds één stuk tegelijk, houd een potlood bij de hand en markeer één kernzin in plaats van hele alinea's te kleuren.
• Na het lezen: doe het boek dicht en haal de inhoud op uit het geheugen.
• Omstandigheden: leg de telefoon buiten de leerplek en werk in korte blokken met pauzes. Lees concentratie van je kind verbeteren voor ideeën over leerblokken die passen bij de leeftijd.

Hoe kunnen tekenen en mindmaps helpen?

Sommige kinderen hebben veel aan een visuele weergave. Vraag je kind na het lezen van een stuk om één scène of een eenvoudig schema te tekenen: bijvoorbeeld een hoofdpersoon in het midden, met pijlen naar plaatsen en gebeurtenissen. Oudere kinderen kunnen een mindmap maken met het onderwerp van het hoofdstuk in het midden en 4–5 takken. Het belangrijkste is eerst uit het hoofd te tekenen en pas daarna ontbrekende details uit het boek aan te vullen. De afgemaakte mindmap kan voor een toets een handig overzicht zijn om te herhalen.

Welke fouten kun je beter vermijden?

• Hetzelfde hoofdstuk steeds opnieuw lezen. Dat zorgt voor herkenning zonder dat je kind iets hoeft op te halen.
• Hele bladzijden markeren. Een markeerstift vervangt geen actief nadenken.
• Aantekeningen woord voor woord overschrijven. Samenvatten in eigen woorden is meestal actiever.
• Alles willen leren op de dag voor een toets. Veel ervan kan snel weer vergeten worden.
• Overhoren met schreeuwen of druk. Stress kan het op dat moment moeilijker maken om iets op te halen.

Wil je het leren ondersteunen zonder het over te nemen, lees dan je kind helpen met leren zonder het werk over te nemen.

Wanneer praat je met de leerkracht of een andere deskundige?

Praat met de leerkracht als je kind ondanks korte stukken en oefenen met ophalen steeds een eenvoudige tekst voor zijn leeftijd niet kan navertellen, heel langzaam leest of vaak woorden door elkaar haalt. Problemen met lezen en onthouden kunnen veel oorzaken hebben, van vermoeidheid tot leer- of taalproblemen die beter nader bekeken kunnen worden. Vraag de school en een passende deskundige uit zorg of onderwijs welke ondersteuning er in de buurt beschikbaar is.

Bronnen

• The Learning Scientists — Retrieval Practice (oefenen met ophalen uit het geheugen, materiaal voor leerkrachten en ouders).
• The Learning Scientists — Spaced Practice (gespreid oefenen: de stof met tussenpozen herhalen).
• Education Endowment Foundation — Metacognition and Self-Regulated Learning (een rapport over kinderen leren hun eigen leren te plannen en te sturen).