Kort gezegd: hoe breid je de woordenschat uit zonder extra lessen?
- Voer gesprekken, geef niet alleen opdrachten. Stel open vragen en wacht op het antwoord.
- Benoem dingen precies: zeg niet ‘geef me dat eens’, maar ‘geef me het vergiet eens’.
- Vul aan wat je kind zegt: zegt het ‘grote hond’, dan kun je aanvullen met ‘een reusachtige, ruige herdershond’.
- Lees elke dag voor, ook aan oudere kinderen, en praat over onbekende woorden.
- Kom een paar keer terug op een nieuw woord in verschillende situaties, zodat het de kans krijgt vertrouwd te worden.
Waarom is woordenschat zo belangrijk?
Een brede woordenschat helpt kinderen teksten, instructies op school en verhaaltjessommen bij rekenen te begrijpen. Een kind dat woorden als ‘vergelijk’, ‘verschil’ of ‘schatten’ kent, hoeft minder taal te ontcijferen voordat het aan de eigenlijke opdracht kan beginnen.
De richtlijn van de Britse Education Endowment Foundation over vroege geletterdheid benadrukt mondelinge taal, luisteren en breder taalbegrip als basis voor het lezen. Gesprekken tussen volwassene en kind en samen lezen zijn belangrijke manieren om die te ontwikkelen.
Hoe praat je zo dat je kind nieuwe woorden tegenkomt?
- Stel open vragen in plaats van ja/nee-vragen: ‘Wat was vandaag het grappigste?’ in plaats van ‘Was het leuk?’.
- Wacht op het antwoord: tel in stilte tot vijf voordat je iets voorzegt. Kinderen hebben soms extra tijd nodig om het woord te vinden dat ze zoeken.
- Vul aan: herhaal wat je kind bedoelt en voeg één handig woord toe. ‘Is de soep heet? Ja, hij is gloeiend heet, laten we wachten tot hij is afgekoeld.’
- Vertel hardop wat je aan het doen bent: ‘Ik snijd de wortels in plakjes en de ui in blokjes.’
- Kies een woord van de dag: kies bij het ontbijt één nieuw woord en probeer het een paar keer op een natuurlijke manier te gebruiken.
Welke woorden kun je op welke leeftijd introduceren?
Leeftijd | Voorbeelden | Waar je oefent |
|---|---|---|
5–6 jaar | woorden voor gevoelens (trots, beschaamd), woorden voor plaats (onder, boven, tussen) | spelen, kleuren, wandelen |
7–8 jaar | schoolwoorden (vergelijk, leg uit waarom, verschil), synoniemen (groot, enorm) | huiswerk, woordspelletjes |
9–12 jaar | woorden uit natuur en geschiedenis, uitdrukkingen zoals ‘het ijs breken’ | lezen, het nieuws, gesprekken in het gezin |
Dit is geen lijst om uit het hoofd te leren. Een woord wordt pas echt bruikbaar als een kind het een paar keer in een zinvolle context tegenkomt en gebruikt.
Samen lezen: een van de beste bronnen van nieuwe woorden
Boeken bevatten woorden die niet altijd in alledaagse gesprekken voorkomen, dus voorlezen kan ook helpen bij kinderen die al zelfstandig lezen.
- Sta per bladzijde stil bij één onbekend woord. Vraag: ‘Wat denk je dat het betekent?’ Raad het eerst uit de context en controleer het daarna.
- Pak lievelingsboeken er opnieuw bij. Bij latere keren voorlezen kan je kind woorden uit het boek zelf gaan gebruiken.
- Praat na het lezen: waarom was het personage bang? Wat had het nog meer kunnen doen?
Meer over praten over een tekst lees je in begrijpend lezen: vragen bij een tekst, en voor kinderen die niet graag lezen in je kind aan het lezen krijgen als schermen winnen.
Woordspelletjes van vijf minuten
- Zeg het anders: kies één woord en zoek zoveel mogelijk woorden die ongeveer hetzelfde betekenen. ‘Snel’: vlug, rap, razendsnel.
- Tegenstellingen: een volwassene zegt ‘lang’ en het kind zegt ‘kort’. Voor oudere kinderen: ‘dapper’ en ‘laf’.
- Beschrijf het zonder het te noemen: je kind beschrijft een voorwerp zonder de naam te zeggen, en de anderen raden wat het is.
- Categorieën: noem in één minuut zoveel mogelijk soorten fruit, beroepen of bosdieren.
- Verhaal met drie woorden: kies drie willekeurige woorden en maak een kort verhaal waarin ze alle drie voorkomen.
Voor jongere kinderen die met letters en klanken bezig zijn, kunnen plaatjes bij alfabet en letters helpen. Je kind benoemt wat het ziet en zoekt andere woorden die met dezelfde klank beginnen.
Weekplan: nieuwe woorden in alledaagse situaties
Dag | Situatie | Woordthema |
|---|---|---|
Maandag | avondeten koken | handelingen: hakken, roeren, laten sudderen, op smaak brengen |
Dinsdag | wandeling | natuur: knop, schors, plas, motregen |
Woensdag | boodschappen doen | hoeveelheden en vergelijkingen: kilo, goedkoper, de helft |
Donderdag | opruimen | plaats: op de bovenste plank, achterin, naast |
Vrijdag | voorlezen 's avonds | gevoelens van personages: teleurgesteld, verrast |
Weekend | uitje of spelletje | woorden die horen bij de nieuwe plek of de spelregels |
Eén of twee nieuwe woorden die je een paar keer gebruikt, zijn genoeg voor een dag. Vraag aan het eind van de week welk nieuw woord je kind nog weet en waar het dat heeft gehoord. Zo'n kort moment van ophalen helpt om woorden later makkelijker terug te vinden.
Welke fouten kun je beter vermijden?
- Elk woord verbeteren. Het is vaak beter om de juiste vorm gewoon in je antwoord te laten horen.
- Je taal te veel vereenvoudigen. Kinderen moeten onbekende woorden in een zinvolle context horen om ze te kunnen leren.
- Alleen over klusjes praten. ‘Tanden poetsen, tas inpakken’ biedt minder kansen voor uitgebreidere taal.
- De televisie op de achtergrond tijdens een gesprek. Concurrerend geluid kan een langer gesprek lastiger maken.
- Losse woordenlijsten uit het hoofd leren. Woorden zonder context zijn moeilijker flexibel te gebruiken.
Wanneer praat je met een logopedist?
Gebruikt een kleuter duidelijk minder taal dan je zou verwachten, is het steeds moeilijk te verstaan of heeft het moeite om eenvoudige opdrachten te begrijpen, bespreek dat dan met een arts of logopedist. Bij schoolkinderen zijn aanhoudende problemen met het begrijpen van opdrachten of teksten, terwijl het technisch lezen goed gaat, ook de moeite waard om te bespreken met de leerkracht en een passende taal- of leerdeskundige.
Bronnen
- Education Endowment Foundation — Preparing for Literacy: Improving Communication, Language and Literacy in the Early Years (richtlijn over de vroege taalontwikkeling).
- Education Endowment Foundation — Improving Literacy in Key Stage 1 (richtlijn over beginnend lezen en schrijven).