Με λίγα λόγια: αφηγητής, συγγραφέας και ήρωας
- Ο συγγραφέας είναι ο πραγματικός άνθρωπος που έγραψε το έργο. Το όνομά του συνήθως βρίσκεται στο εξώφυλλο ή στη σελίδα τίτλου.
- Ο αφηγητής είναι η φωνή που διηγείται την ιστορία. Ο αφηγητής υπάρχει μέσα στο κείμενο και τον δημιουργεί ο συγγραφέας.
- Ήρωας είναι ένα πρόσωπο, ζώο ή άλλη μορφή που δρα στην ιστορία και ζει τα γεγονότα.
- Ο αφηγητής μπορεί να είναι και ήρωας: όταν ο αφηγητής μιλά σε πρώτο πρόσωπο («εγώ») και διηγείται τη δική του ιστορία, η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη.
- Το «εγώ» σε μια φανταστική ιστορία δεν είναι αυτόματα ο συγγραφέας. Τα απομνημονεύματα και οι αυτοβιογραφίες είναι διαφορετική περίπτωση, γιατί εκεί ο συγγραφέας παρουσιάζει τις δικές του πραγματικές εμπειρίες.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στον αφηγητή και στον συγγραφέα;
Ο συγγραφέας δημιουργεί το έργο· ο αφηγητής διηγείται την ιστορία μέσα σε αυτό. Ο συγγραφέας υπάρχει στον πραγματικό κόσμο, γράφει κι άλλα κείμενα και έχει ζωή έξω από το βιβλίο. Ο αφηγητής ανήκει στην ιστορία. Ένας συγγραφέας μπορεί να επινοήσει αφηγητή με εντελώς διαφορετική ηλικία, καταγωγή, απόψεις και γνώσεις.
Η διάκριση γίνεται φανερή όταν ο αφηγητής δεν μοιάζει με τον συγγραφέα. Μια ενήλικη γυναίκα μπορεί να γράψει μια ιστορία που την αφηγείται ένα δεκάχρονο αγόρι· ένας συγγραφέας μπορεί ακόμη και να διαλέξει έναν σκύλο για αφηγητή. Η φωνή και η οπτική του αφηγητή είναι μέρος του έργου, όχι απόδειξη για την προσωπική ταυτότητα του συγγραφέα.
Ποιος είναι ο ήρωας και σε τι διαφέρει από τον αφηγητή;
Ήρωας είναι αυτός για τον οποίο μιλά η ιστορία. Μπορεί να υπάρχει ένας κύριος ήρωας και αρκετοί δευτερεύοντες. Ο αφηγητής μάς μιλά γι’ αυτούς, αλλά δεν είναι πάντα ένας από αυτούς.
- Όταν ο αφηγητής μιλά σε πρώτο πρόσωπο και παίρνει μέρος στα γεγονότα, είναι και ήρωας.
- Όταν ο αφηγητής διηγείται την ιστορία σε τρίτο πρόσωπο («αυτός», «αυτή», «αυτοί») και δεν παίρνει μέρος στα γεγονότα, η αφήγηση είναι τριτοπρόσωπη.
Γνωστά παραδείγματα για τη Δ΄–ΣΤ΄ Δημοτικού: στο «Ημερολόγιο ενός σπασίκλα» του Τζεφ Κίνι, ο Γκρεγκ Χέφλι διηγείται τη δική του ιστορία και είναι και ο κύριος ήρωας. Στο «Ο Πέρσι Τζάκσον και ο Κλέφτης της Αστραπής» του Ρικ Ρίορνταν, ο Πέρσι Τζάκσον αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο τις δικές του περιπέτειες. Στον «Ιστό της Σαρλότ» του Ε. Μπ. Γουάιτ, ένας τριτοπρόσωπος αφηγητής μάς μιλά για τον Γουίλμπουρ, τη Σαρλότ και τους άλλους ήρωες από έξω, χωρίς να συμμετέχει στα γεγονότα.
Τρεις ερωτήσεις που ξεκαθαρίζουν τα πράγματα
Ερώτηση | Ποιον ψάχνετε; | Πού βρίσκετε την απάντηση; |
|---|---|---|
Ποιος έγραψε αυτό το έργο; | τον συγγραφέα | στο εξώφυλλο, στη σελίδα τίτλου ή στα στοιχεία της πηγής |
Ποιος διηγείται αυτή την ιστορία; | τον αφηγητή | στο κείμενο: μιλά ο αφηγητής σε πρώτο πρόσωπο ή περιγράφει άλλους ήρωες; |
Ποιος ζει τα γεγονότα; | τον ήρωα | στο κείμενο: ποιος δρα, μιλά και παίρνει μέρος σε όσα συμβαίνουν; |
Κάντε τις ερωτήσεις με αυτή τη σειρά. Η πρώτη απάντηση προέρχεται από πληροφορίες έξω από την ίδια την ιστορία· οι άλλες δύο από το κείμενο.
Πώς αναγνωρίζετε την πρωτοπρόσωπη και την τριτοπρόσωπη αφήγηση;
Κοιτάξτε τα ρήματα και τις αντωνυμίες στις προτάσεις της αφήγησης, όχι μόνο στους διαλόγους. Αν ο αφηγητής λέει «περπάτησα», «βλέπω» ή «πρόσεξα», η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη. Αν λέει «περπάτησε», «βλέπει» ή «πρόσεξαν», είναι τριτοπρόσωπη.
Χαρακτηριστικό | Πρωτοπρόσωπη αφήγηση | Τριτοπρόσωπη αφήγηση |
|---|---|---|
αντωνυμίες και ρηματικοί τύποι | έχασα, τρέχω | έχασε, τρέχει |
ποιος είναι ο αφηγητής | ένας ήρωας ή μάρτυρας των γεγονότων | μια φωνή έξω από τα γεγονότα |
τι ξέρει ο αφηγητής | συνήθως ό,τι βλέπει, ακούει, σκέφτεται και νιώθει ο ίδιος | μπορεί να ξέρει περισσότερα από έναν ήρωα, μερικές φορές και τις σκέψεις τους |
Προσοχή στους διαλόγους. Ένας ήρωας μπορεί να λέει «εγώ» σε μια συζήτηση, ακόμη κι όταν όλη η ιστορία αφηγείται σε τρίτο πρόσωπο.
Άσκηση: ποιος είναι ποιος;
Διαβάστε κάθε σύντομο απόσπασμα. Για καθένα απαντήστε σε τρεις ερωτήσεις: τι είδους αφήγηση είναι, είναι ο αφηγητής ήρωας και ποιοι είναι οι ήρωες;
- «Με λένε Νίκο και χθες πήρα σκύλο. Τον ονόμασα Μπόμπη.»
- «Η Μαρία κοίταξε το ρολόι. Ήταν σίγουρη ότι το λεωφορείο είχε ήδη φύγει.»
- «Στεκόμασταν με τον Κώστα έξω από το σχολείο. Ξαφνικά ο Κώστας μάς έδειξε ένα ουράνιο τόξο.»
- «Η Σοφία ψιθύρισε στον αδελφό της: “Θα το κάνω εγώ.”»
- Στο εξώφυλλο υπάρχει το όνομα του συγγραφέα. Το βιβλίο αρχίζει: «Είμαι σκύλος και με λένε Μπόμπη.» Ποιος είναι ο συγγραφέας και ποιος ο αφηγητής;
Λύσεις:
- Πρωτοπρόσωπη αφήγηση («με λένε», «πήρα», «τον ονόμασα»). Ο αφηγητής είναι ήρωας: ο Νίκος. Ήρωες: ο Νίκος και ο Μπόμπης.
- Τριτοπρόσωπη αφήγηση («η Μαρία κοίταξε», «ήταν σίγουρη»). Ο αφηγητής δεν είναι ήρωας, αλλά ξέρει τι σκέφτεται η Μαρία. Κύρια ηρωίδα: η Μαρία.
- Πρωτοπρόσωπη αφήγηση («στεκόμασταν», «μάς έδειξε»). Ο αφηγητής είναι ήρωας, μαζί με τον Κώστα.
- Τριτοπρόσωπη αφήγηση («η Σοφία ψιθύρισε»). Το «εγώ» εμφανίζεται μέσα στον διάλογο, άρα το λέει μια ηρωίδα και όχι ο αφηγητής. Ήρωες: η Σοφία και ο αδελφός της.
- Συγγραφέας είναι ο πραγματικός άνθρωπος του οποίου το όνομα γράφει το εξώφυλλο. Αφηγητής είναι ο σκύλος Μπόμπης, που είναι και ήρωας. Η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη.
Μπορεί ο αφηγητής να είναι ο συγγραφέας;
Στη συνηθισμένη λογοτεχνία κρατάτε χωριστά τον συγγραφέα και τον αφηγητή, ακόμη κι όταν ο αφηγητής λέει «εγώ». Στα απομνημονεύματα ή στην αυτοβιογραφία ο συγγραφέας παρουσιάζει τις δικές του πραγματικές εμπειρίες, οπότε συγγραφέας και αφηγητής είναι το ίδιο πραγματικό πρόσωπο — αν και το κείμενο εξακολουθεί να το διαμορφώνει και να το επιλέγει ο συγγραφέας.
Προσοχή στα φανταστικά ημερολόγια. Το «Ημερολόγιο ενός σπασίκλα» μοιάζει με το ημερολόγιο του Γκρεγκ Χέφλι, αλλά το βιβλίο το έγραψε ο Τζεφ Κίνι. Ο Γκρεγκ είναι αφηγητής και ήρωας, όχι συγγραφέας.
Στην ποίηση μιλάμε συνήθως για το ποιητικό υποκείμενο: τη φωνή που μιλά μέσα στο ποίημα. Ούτε το ποιητικό υποκείμενο πρέπει να ταυτίζεται αυτόματα με τον ποιητή.
Πώς να το εξασκήσετε στο σπίτι σε 10 λεπτά;
- Τρεις ερωτήσεις μετά από κάθε κεφάλαιο: ποιος το έγραψε, ποιος το διηγείται και ποιος ζει τα γεγονότα;
- Άλλαξε τον αφηγητή: ξαναγράψτε τρεις προτάσεις από το πρώτο πρόσωπο στο τρίτο («αυτός», «αυτή», «αυτοί») και προσέξτε τι αλλάζει.
- Πες το από άλλη οπτική: διηγηθείτε ένα συνηθισμένο πρωινό σαν να το αφηγείται η γάτα ή η σχολική τσάντα.
- Κυνήγι του «εγώ»: υπογραμμίστε ρήματα και αντωνυμίες σε πρώτο πρόσωπο και ελέγξτε αν εμφανίζονται στον διάλογο ή στην ίδια την αφήγηση.
Η κουβέντα για το ποιος διηγείται μια ιστορία συνδέεται φυσικά με άλλες ερωτήσεις κατανόησης. Δείτε τον οδηγό πώς να διδάξετε την κατανόηση κειμένου. Μια σύντομη κουβέντα μετά από ένα κεφάλαιο βοηθά επίσης στην ανάκληση· δείτε τον οδηγό πώς να βελτιώσετε τη μνήμη του παιδιού μετά το διάβασμα.
Όταν το παιδί γράφει δική του ιστορία, ζητήστε του να διαλέξει τον αφηγητή πριν από την πρώτη πρόταση και να κρατήσει σταθερή την οπτική. Δείτε τον οδηγό πώς να μάθει το παιδί να γράφει εκθέσεις μόνο του για στήριξη στον σχεδιασμό.
Ποια λάθη να αποφύγετε;
- Να γράφει «ο συγγραφέας μάς λέει…» όταν αναλύει την αφήγηση της ιστορίας. Συνήθως γράφουμε «ο αφηγητής μάς λέει…» ή «το κείμενο δείχνει…».
- Να θεωρεί ότι το «εγώ» είναι ο συγγραφέας. Ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής στη λογοτεχνία είναι μια αφηγηματική φωνή, όχι αυτόματα ο ίδιος ο συγγραφέας.
- Να μπερδεύει τον τριτοπρόσωπο αφηγητή με τον κύριο ήρωα. Ο αφηγητής μάς μιλά για τον ήρωα, αλλά δεν είναι ο ήρωας.
- Να ψάχνει τον αφηγητή μόνο στους διαλόγους. Όσα λένε οι ήρωες δεν καθορίζουν την αφηγηματική οπτική.
- Να αλλάζει οπτική στη μέση της δικής του ιστορίας, από το «εγώ» στο «αυτός» ή «αυτή», χωρίς σαφή λόγο.
Αν το παιδί αποφεύγει εντελώς το διάβασμα, ξεκινήστε από τον οδηγό τι να κάνετε όταν το παιδί δεν θέλει να διαβάσει.
Πηγές
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — Podstawa programowa: język polski, szkoła podstawowa IV–VIII (απαιτήσεις για τις τάξεις 4–6: ο μαθητής χαρακτηρίζει το ποιητικό υποκείμενο, τον αφηγητή και τους ήρωες και διακρίνει την πρωτοπρόσωπη από την τριτοπρόσωπη αφήγηση· έκδοση για το σχολικό έτος 2025/2026).
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — Narracja, opis, dialog w opowiadaniu (ορισμός του αφηγητή και της πρωτοπρόσωπης και τριτοπρόσωπης αφήγησης).
- Słownik języka polskiego PWN — hasło „narrator” (ο αφηγητής ως το πρόσωπο που αφηγείται την εξέλιξη της πλοκής σε ένα λογοτεχνικό έργο).
- Słownik języka polskiego PWN — hasło „autor” (ο συγγραφέας ως δημιουργός του λογοτεχνικού έργου).