Το ρήμα: πρόσωπο, αριθμός, χρόνος και έγκλιση — ασκήσεις βήμα βήμα

Με λίγα λόγια: πώς αναγνωρίζουμε τον τύπο ενός ρήματος;

• Πρόσωπο: ποιος κάνει την πράξη; Α΄ πρόσωπο είναι το εγώ και το εμείς, β΄ το εσύ και το εσείς, γ΄ το αυτός, αυτή, αυτό, αυτοί, αυτές, αυτά.
• Αριθμός: ένα πρόσωπο είναι ενικός αριθμός, περισσότερα — πληθυντικός.
• Χρόνος: παρελθόν (διάβαζα, διάβασα), παρόν (διαβάζω), μέλλον (θα διαβάζω, θα διαβάσω).
• Έγκλιση: οριστική (διαβάζω), υποτακτική (να διαβάσω), προστακτική (διάβασε).
• Φωνή φαίνεται στην κατάληξη: ενεργητική (διαβάζω) ή παθητική (διαβάζομαι).
• Το «θα» και το «να» είναι μικρές αλλά σημαντικές λέξεις. Το «θα διαβάσω» είναι μέλλοντας, ενώ το «να διαβάσω» είναι υποτακτική.

Τι είναι το ρήμα και πώς το αναγνωρίζουμε;

Το ρήμα είναι κλιτό μέρος του λόγου που φανερώνει ότι κάποιος κάνει κάτι, παθαίνει κάτι ή βρίσκεται σε μια κατάσταση. Απαντά στις ερωτήσεις «τι κάνει;» και «τι παθαίνει;»: τρέχει, γράφει, κοιμάται, μεγαλώνει.

Το ρήμα έχει προσωπικούς και απρόσωπους τύπους. Ο προσωπικός τύπος δείχνει ποιος κάνει την πράξη: (εγώ) διαβάζω, (εσείς) τρέχετε. Η μετοχή, για παράδειγμα «διαβάζοντας» ή «τρέχοντας», δεν έχει πρόσωπο, αριθμό ούτε χρόνο, γι’ αυτό σε αυτήν δεν ψάχνουμε αυτά τα χαρακτηριστικά. Στο λεξικό το ρήμα το βρίσκουμε στο α΄ ενικό πρόσωπο του ενεστώτα: διαβάζω.

Πώς βρίσκουμε το πρόσωπο και τον αριθμό του ρήματος;

Βάλτε μπροστά την αντωνυμία που ταιριάζει στον τύπο. Αν ταιριάζει το «εγώ», είναι α΄ ενικό πρόσωπο. Αν ταιριάζει το «εσείς», είναι β΄ πληθυντικό.

Βοηθούν οι καταλήξεις του ενεστώτα: -ω στο α΄ ενικό (διαβάζω), -εις στο β΄ ενικό (διαβάζεις), -ει στο γ΄ ενικό (διαβάζει), -ουμε στο α΄ πληθυντικό (διαβάζουμε), -ετε στο β΄ πληθυντικό (διαβάζετε) και -ουν στο γ΄ πληθυντικό (διαβάζουν).

Πώς αναγνωρίζουμε τον χρόνο του ρήματος; Πίνακας για εξάσκηση

Ρωτήστε πότε γίνεται η πράξη: χθες, σήμερα ή αύριο. Αυτή είναι η κλίση του ρήματος «διαβάζω» στην οριστική, στους πιο συχνούς χρόνους:

Υπάρχουν και οι συντελεσμένοι χρόνοι, που σχηματίζονται με το «έχω» ή το «είχα»: έχω διαβάσει (παρακείμενος), είχα διαβάσει (υπερσυντέλικος), θα έχω διαβάσει (συντελεσμένος μέλλοντας). Λέγονται περιφραστικοί, γιατί αποτελούνται από περισσότερες από μία λέξεις.

Προσοχή στη διαφορά ανάμεσα στο «θα διαβάζω» και στο «θα διαβάσω». Και τα δύο δείχνουν μέλλον, αλλά το πρώτο λέει ότι η πράξη θα γίνεται συνεχώς ή επαναλαμβανόμενα, ενώ το δεύτερο ότι θα γίνει μία φορά και θα ολοκληρωθεί. Η ίδια διαφορά χωρίζει τον παρατατικό (διάβαζα) από τον αόριστο (διάβασα)· λέγεται ποιόν ενέργειας.

Τι είναι η έγκλιση του ρήματος;

Η έγκλιση δείχνει αν η πράξη παρουσιάζεται ως πραγματική, ως επιθυμητή ή πιθανή, ή ως προσταγή.

Την υποτακτική την αναγνωρίζετε από το «να» ή το «ας» μπροστά από το ρήμα: να διαβάσω, ας διαβάσουμε. Προστακτική κανονικά έχει μόνο το β΄ πρόσωπο· για τα άλλα πρόσωπα χρησιμοποιούμε το «ας» με υποτακτική — γι’ αυτό στον πίνακα τα γράφουμε σε παρένθεση.

Πώς αναγνωρίζουμε τη φωνή του ρήματος;

Τα ρήματα δεν έχουν γένος, όπως τα ουσιαστικά — έχουν όμως φωνή και διάθεση. Η φωνή φαίνεται στην κατάληξη, ενώ η διάθεση δείχνει αν το υποκείμενο κάνει την πράξη ή τη δέχεται. Ξεχωρίζουμε:

• ενεργητική φωνή: ρήματα σε -ω, όπως διαβάζω, γράφω, τρέχω,
• παθητική φωνή: ρήματα σε -μαι, όπως διαβάζομαι, γράφομαι, ντύνομαι,
• παθητική διάθεση: το υποκείμενο δέχεται την πράξη από κάποιον άλλον («Το βιβλίο διαβάζεται από πολλά παιδιά»),
• μέση διάθεση: το υποκείμενο κάνει την πράξη στον εαυτό του («Ο Νίκος ντύνεται», δηλαδή ντύνει τον εαυτό του),
• ουδέτερη διάθεση: η πράξη δεν περνά σε κάποιον άλλον («Το μωρό κοιμάται», «Η Μαρία τρέχει»).

Ανάλυση βήμα βήμα: πέντε παραδείγματα

1. «Η Σοφία διαβάζει κόμικ.» — γ΄ πρόσωπο, ενικός αριθμός, ενεστώτας, οριστική, ενεργητική φωνή.
2. «Χθες γράψαμε ορθογραφία.» — α΄ πρόσωπο, πληθυντικός αριθμός, αόριστος, οριστική, ενεργητική φωνή.
3. «Αύριο θα διαβάσω αυτό το κεφάλαιο.» — α΄ πρόσωπο, ενικός αριθμός, μέλλοντας στιγμιαίος, οριστική.
4. « Να βάψετε τον φράχτη;» — β΄ πρόσωπο, πληθυντικός αριθμός, υποτακτική. Η πράξη δεν παρουσιάζεται ως πραγματική, αλλά ως πρόταση.
5. «Συμμαζέψτε το δωμάτιο.» — β΄ πρόσωπο, πληθυντικός αριθμός, προστακτική.

Πώς να εξασκηθεί το παιδί στο ρήμα; Ασκήσεις με λύσεις

Άσκηση 1. Βρείτε το πρόσωπο, τον αριθμό και τον χρόνο: τρέχεις, ζωγράφιζαν, θα παίζουμε, θα φάνε, τραγουδάτε, σκέφτηκα.

Άσκηση 2. Βρείτε την έγκλιση: να πας, κλείσε, μαγειρεύουμε, ας ξεκουραστεί.

Άσκηση 3. Συμπληρώστε το ρήμα «παίζω» στον σωστό τύπο:

• Χθες η Ελένη και ο Γιάννης … μπάλα.
• Αύριο εμείς … σκάκι.
• Αν είχες χρόνο, θα … μαζί μου;

Λύσεις:

• Άσκηση 1: τρέχεις — β΄ πρόσωπο, ενικός, ενεστώτας· ζωγράφιζαν — γ΄ πρόσωπο, πληθυντικός, παρατατικός· θα παίζουμε — α΄ πρόσωπο, πληθυντικός, μέλλοντας εξακολουθητικός· θα φάνε — γ΄ πρόσωπο, πληθυντικός, μέλλοντας στιγμιαίος· τραγουδάτε — β΄ πρόσωπο, πληθυντικός, ενεστώτας· σκέφτηκα — α΄ πρόσωπο, ενικός, αόριστος.
• Άσκηση 2: να πας — υποτακτική· κλείσε — προστακτική· μαγειρεύουμε — οριστική· ας ξεκουραστεί — υποτακτική με το «ας», που λειτουργεί σαν προστακτική για το γ΄ πρόσωπο.
• Άσκηση 3: έπαιξαν (ή έπαιζαν, αν το παιχνίδι κράτησε αρκετή ώρα)· θα παίξουμε (ή θα παίζουμε)· θα έπαιζες.

Στο σπίτι αρκούν 10 λεπτά την ημέρα. Την πρώτη μέρα εξασκήστε το πρόσωπο και τον αριθμό, τη δεύτερη τους χρόνους, την τρίτη τις εγκλίσεις, την τέταρτη τη φωνή και την πέμπτη κάντε επανάληψη σε προτάσεις από ένα βιβλίο. Το παιδί μπορεί να ελέγχει μόνο του τις απαντήσεις με τον πίνακα, όπως στον οδηγό πώς να μάθει το παιδί να διαβάζει μόνο του. Για τα μικρότερα παιδιά θα φανούν χρήσιμες οι ασκήσεις στην ενότητα κλίση λέξεων για τη Γ΄ Δημοτικού, όπου το παιδί αλλάζει λέξεις από τον ενικό στον πληθυντικό.

Τα πρόσωπα του ρήματος βοηθούν και στο μάθημα της λογοτεχνίας. Από τα ρήματα αναγνωρίζετε την πρωτοπρόσωπη και την τριτοπρόσωπη αφήγηση, όπως εξηγούμε στον οδηγό αφηγητής και συγγραφέας: ποια είναι η διαφορά.

Ποια λάθη να αποφύγετε;

• Σύγχυση του «θα διαβάζω» με το «θα διαβάσω». Και τα δύο δείχνουν μέλλον, αλλά το πρώτο λέει ότι η πράξη θα επαναλαμβάνεται ή θα διαρκεί, ενώ το δεύτερο ότι θα γίνει μία φορά.
• Σύγχυση της υποτακτικής με τον μέλλοντα. Το «να διαβάσω» μοιάζει με το «θα διαβάσω», αλλά είναι υποτακτική: δείχνει επιθυμία, σκοπό ή πρόταση, όχι κάτι που σίγουρα θα γίνει.
• Αναζήτηση προσώπου στη μετοχή. Το «διαβάζοντας» δεν έχει πρόσωπο, αριθμό ούτε χρόνο· στο «έχω διαβάσει» το πρόσωπο το δείχνει το «έχω».
• Πληθυντικός ευγενείας. Στην ερώτηση «Διαβάζετε, κυρία Μαρία;» το ρήμα είναι στο β΄ πληθυντικό, παρόλο που μιλάτε σε ένα πρόσωπο.
• Σύγχυση του «-ετε» με το «-εται». Γράφουμε «εσείς διαβάζετε» αλλά «το βιβλίο διαβάζεται». Περισσότερα για τέτοιους κανόνες θα βρείτε στον οδηγό πώς να μάθει το παιδί ορθογραφία χωρίς αποστήθιση.

Σε μια έκθεση κρατήστε τον ίδιο χρόνο αφήγησης. Το πήγαινε-έλα ανάμεσα στο «πήγα» και στο «πηγαίνω» δυσκολεύει την ανάγνωση. Ένα πλάνο γραψίματος θα βρείτε στον οδηγό πώς να μάθει το παιδί να γράφει εκθέσεις μόνο του.

Πηγές

• Zintegrowana Platforma Edukacyjna — Podstawa programowa: język polski, szkoła podstawowa IV–VIII (απαίτηση για τις τάξεις 4–6: ο μαθητής αναγνωρίζει τους τύπους αριθμού, προσώπου, χρόνου, έγκλισης και γραμματικού γένους του ρήματος· έκδοση για το σχολικό έτος 2025/2026).
• Zintegrowana Platforma Edukacyjna — Odmieniamy czasownik – osoby, liczby, rodzaje (προσωπικοί και απρόσωποι τύποι, γένος στον παρελθοντικό χρόνο και στον σύνθετο μέλλοντα).
• Zintegrowana Platforma Edukacyjna — Aspekt i tryb czasownika (τα ρήματα συνοπτικής όψης δεν έχουν ενεστώτα, τρεις εγκλίσεις, χρόνος μόνο στην οριστική).
• Słownik języka polskiego PWN — Zasady pisowni: cząstki -bym, -byś, -by z osobowymi formami czasowników (γραφή σε μία λέξη στην υποθετική έγκλιση).